22 – MAY “BIOLOGIK XILMA-XILLIK” KUNI

“Biologik xilma-xillik” atamasi birinchi marta fanga 1892 yilda G. Beyts tomonidan kiritilgan.
1995 yilda BMT Bosh assambleyasi tomonidan maxsus rezolyusiya e’lon qilingan va 2001 yildan buyon har yili 22 may “Xalqaro bioxilma-xillik kuni” sifatida nishonlanadi. 
Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi Konvensiya 1992-yil 5 – iyunda                Rio-de-Janeyroda qabul qilingan yuridik kuchga ega bo‘lgan xalqaro shartnoma bo‘lib, uning maqsadlari biologik xilma-xillikni saqlash, uning tarkibiy qismlaridan barqaror foydalanish va ulardan kelib chiqadigan foydalarni adolatli va teng taqsimlashdan iboratdir. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1995-yil 6-maydagi 82-I-sonli “O‘zbekiston Respublikasining Rio de Janeyro, 1992-yildagi Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi Konvensiyaga qo‘shilishi to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi ushbu Konvensiyaga qo‘shildi.
1992 yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konventsiyani qabul qildi, unda a’zo davlatlar ushbu konventsiyaning maqsad va vazifalariga muvofiq bioxilma-xillikni saqlash bo‘yicha o‘zlarining milliy strategiyalari va harakat rejalarini ishlab chiqish majburiyatni qabul qilishgan. Biroq, milliy strategiyalarni amalga oshirish ko‘p yillar davomida cheklangan bo‘lib qolmoqda.
Mamlakatimizda biologik xilma-xillikni muhofaza qilish va barqaror foydalanish borasida qator huquqiy va institutsional islohotlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston 1995 yilda Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi Konvensiyaga a’zo bo‘lgan va 2019-2028 yillarga mo‘ljallangan “Bioxilma-xillikni saqlash va barqaror foydalanish milliy strategiyasi”ni qabul qilgan. 
Yer yuzining deyarli hamma joyida biologik xilma-xillik tobora kamayib bormoqda. 1500 yildan buyon umurtqali hayvonlarning 600 ga yaqin turi yo‘q bo‘lib ketgan, ulardan 500 ga yaqini 1900 yildan beri yo‘q bo‘lib ketgan. So‘nggi 100 yil ichida oldingi 3000 yilga qaraganda ko‘proq qush turlari yo‘q bo‘lib ketdi. Ammo nafaqat turlar, balki alohida organizmlar soni ham kamayib bormoqda. Bugungi kunda Yerda 1970 yilga qaraganda 60 foizga kamroq umurtqali hayvonlar yashaydi. Turlarga boy ekotizimlar turlarga kambag‘al ekotizimlarga qaraganda barqarorroq va buzilishlarni qoplashga yaxshiroq bo‘ladi. Katta biologik xilma-xillik shuningdek, global iqlimga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, turlarga boy subtropik o‘rmonlar bir turli o‘rmonlarga qaraganda ikki baravar ko‘p uglerodni o‘zlashtira oladi.
O‘zbekistonda maxsus muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar belgilangan bo‘lib, ular orasida “Zarafshon milliy bog‘i”, “Hisor qo‘riqxonasi”, “Amudaryo biosfera rezervati” kabi hududlar mavjud. Shuningdek, “Qizil kitob”ga kiritilgan turlar ro‘yxati yangilanib, ularning monitoringi va populyatsiyasini tiklash ishlari olib borilmoqda.
Bioxilma-xillik — bu insoniyatning ekologik, iqtisodiy va madaniy kelajagini belgilovchi strategik resurs. Uni saqlash uchun bir qator yo‘nalishlarda keng qamrovli chora-tadbirlar zarur. Ilmiy tadqiqotlar va monitoring faoliyatini kengaytirish, ta’lim muassasalarida ekologik bilimlarni uzluksiz o‘qitish va targ‘ib qilish, xususiy sektorni bioxilma-xillikni asrashga jalb qilish, xalqaro hamkorlik va transchegaraviy ekotizimlarni muhofaza qilish shular jumladandir.  
Biologik xilma-xillik yoki bioxilma-xillik - bu yerdagi hayotning xilma-xilligini barcha ko‘rinishlarida ifodalash uchun ishlatiladigan atama. Hozirgi kunda mavjud bo‘lgan biologik xilma-xillik tabiiy jarayonlar va antropogen omillarning kuchayib borayotgan ta’siri ostida milliard yillar davom etgan evolyusiyaning natijasidir.
Bioxilma-xillik o‘simliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarning xilma-xilligi hozirgi davrda yer yuzida 1,75 millionga yaqin turlarni o‘z ichiga oladi. 
Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya xalqaro huquqiy hujjat bo‘lib, uning uchta asosiy maqsadi bioxilma-xillikni saqlash, undan barqaror foydalanish va genetik resurslardan foydalanish natijasida kelib chiqadigan foydalarni adolatli va teng taqsimlashdir. Bugungi kunga kelib ushbu Konvensiya 196 mamlakat tomonidan ratifikatsiya qilingan.
Biologik xilma-xillikning pasayishining aksariyati inson faoliyati natijasidir va iqtisodiy rivojlanishga jiddiy xavf tug‘diradi. So‘nggi 20 yil ichida olib borilgan jadal sayi-harakatlarga qaramay, biologik xilma-xillik yashash joylarini yo‘q qilish, tabiiy resurslarni haddan tashqari ko‘p ishlatilishi, suv va tuproqning ifloslanishi va invaziv begona turlarning paydo bo‘lishi kabi omillar tufayli kamayishda davom etmoqda. Shuni ta’kidlash kerakki, tabiiy resurslar hayotni ta’minlash tizimimizning asosidir. Genetik resurslarni, turlarni va ekotizimlarni muhofaza qilish va saqlash biologik resurslardan barqaror foydalanishni ta’minlash uchun shoshilinch va hal qiluvchi harakatlarni talab qiladi.
Biologik xilma-xillik - bu turlar va ekotizimlarni o‘z ichiga olgan barcha ko‘rinishdagi yerdagi hayotning xilma-xilligi. Bu tabiatning barqarorligining asosi bo‘lib, odamlarni resurslar (oziq-ovqat, kislorod, dori-darmonlar) va atrof-muhitni muhofaza qilish xizmatlari bilan ta’minlaydi. Biologik xilma-xillikni saqlash juda muhim, chunki u sayyoramizning “tirik to‘qimasini” tashkil qiladi.
Biologik xilma-xillikning asosiy darajalari:
Genetik: Bir tur (kichik turlar, populyatsiyalar) doirasidagi genlarning xilma-xilligi.
Turlar: Oʻsimlik, hayvon va mikroorganizm turlarining xilma-xilligi. Ekotizim: Yashash joylarining xilma-xilligi (oʻrmonlar, marjon riflari, choʻllar) va ekologik komplekslar.
Xulosa qilib aytganda, biologik xilma-xillik Yer yuzidagi hayotning eng muhim boyligi va tabiat barqarorligining asosidir. O‘simliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarning xilma-xilligi insoniyatni oziq-ovqat, dori-darmon, kislorod hamda boshqa hayotiy resurslar bilan ta’minlaydi. Ammo inson faoliyati, tabiiy resurslardan haddan tashqari foydalanish, ifloslanish va iqlim o‘zgarishi natijasida bioxilma-xillik tobora kamayib bormoqda. Shu sababli biologik xilma-xillikni muhofaza qilish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. O‘zbekiston ham xalqaro konvensiyalarga qo‘shilgan holda bioxilma-xillikni asrash, qo‘riqlanadigan hududlarni kengaytirish va “Qizil kitob” turlarini himoya qilish bo‘yicha muhim ishlarni amalga oshirmoqda. Har bir inson tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lib, ekologik madaniyatni oshirish orqali bioxilma-xillikni saqlashga o‘z hissasini qo‘shishi zarur.
Murodov Sirojiddin Ahmatovich 
Biologiya va geografiya kafedrasi katta o‘qituvchisi, 
biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)