Kuchli parol yaratishning 10 ta qoidasi

Elektron pochta, HEMIS va boshqa xizmatlardagi akkauntlarimizda o‘qishimiz hamda shaxsiy hayotimizga oid ma’lumotlar saqlanadi. Ularning himoyasi ko‘p jihatdan parolni qanday tanlashimiz va undan qanday foydalanishimizga bog‘liq.

Kuchli parolning asosiy xususiyatlari — uzunlik, tasodifiylik va har bir akkaunt uchun alohidalikdir. Quyidagi o‘nta qoida shu tamoyillarni kundalik odatga aylantirishga yordam beradi.

1. Parolni yetarlicha uzun tanlang

Xizmat imkon bersa, kamida 16 belgili parol yaratishni maqsad qiling. Juda qisqa parolga bir nechta maxsus belgi qo‘shishning o‘zi yetarli himoya bermaydi. CISA ham uzun, tasodifiy va takrorlanmaydigan parollarni tavsiya etadi.

Agar tizim uzunlikni cheklasa, uning imkoniyati doirasida eng uzun, taxmin qilish qiyin parolni tanlang va qo‘shimcha tasdiqlashni yoqing.

2. Shaxsiy ma’lumotlardan foydalanmang

Ismingiz, tug‘ilgan yilingiz, telefon raqamingiz, guruhingiz yoki institut nomini parolga asos qilib olmang. Bunday ma’lumotlarni tanishlar bilishi yoki ijtimoiy tarmoqlardan topish mumkin.

Masalan, ism va yilga undov belgisi qo‘shish parolni murakkab ko‘rsatishi mumkin, ammo uning asosini taxmin qilish osonligicha qoladi.

3. Ommabop birikmalar va oddiy almashtirishlardan qoching

“123456”, “qwerty” yoki “password” kabi birikmalarni ishlatmang. “Password” so‘zini “P@ssw0rd” shakliga o‘zgartirish ham uni tasodifiy parolga aylantirmaydi.

Parol yaratishda hammaga tanish andazalardan chiqish muhim. Faqat birinchi harfni katta yozish va oxiriga raqam qo‘shish bilan cheklanmang. NIST tavsiyalarida ham keng tarqalgan va oldin oshkor bo‘lgan parollarni rad etish talab qilinadi.

4. Esda saqlash uchun o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan so‘zlarni tanlang

Qo‘lda kiritiladigan parol uchun bir nechta tasodifiy so‘zdan tuzilgan uzun birikma qulay bo‘lishi mumkin. So‘zlar mashhur maqol, qo‘shiq satri yoki siz haqingizdagi ma’lumotni hosil qilmasin.

NCSC tavsiyalaridan biri ham tasodifiy so‘zlarni birlashtirishga asoslangan. Bunda umumiy uzunlikka e’tibor bering; kerak bo‘lsa, yana so‘z qo‘shing.

Maqola yoki internetdagi tayyor parol misolini aynan ko‘chirmang. U allaqachon boshqalarga ma’lum.

5. Har bir akkaunt uchun alohida parol yarating

Elektron pochta, ta’lim platformasi va boshqa xizmatlarda bir xil parolni takrorlamang. Bitta xizmatdagi parol oshkor bo‘lsa, boshqalarini ham xavf ostida qoldirmaslik kerak.

Bir asosga “pochta”, “hemis” yoki xizmat nomini qo‘shib chiqish ham ishonchli ajratish usuli emas. Har bir parol boshqasidan mustaqil bo‘lsin.

6. Parol menejeridan foydalaning

Ko‘plab uzun parollarni yodda saqlash qiyin. Ishonchli parol menejeri har bir akkaunt uchun tasodifiy parol yaratish va uni himoyalangan holda saqlashga yordam beradi.

Menejerning asosiy parolini alohida va uzun tanlang. Uni himoyalash uchun xizmatdagi qo‘shimcha tasdiqlash imkoniyatini yoqing, tiklash ma’lumotlarini esa xavfsiz joyda saqlang. Haqiqiy parolingizni noma’lum “kuchini tekshirish” saytlariga kiritmang.

7. Parolni boshqalarga bermang

Topshiriqni yuklash yoki hujjatni olish uchun guruhdoshga akkaunt parolini aytish keyinchalik nazoratni yo‘qotishga olib kelishi mumkin. Imkon bo‘lsa, kerakli faylning o‘zini yoki tegishli kirish ruxsatini ulashing.

Parolni texnik yordam nomidan yozgan kishiga ham yubormang. Akkaunt muammosini rasmiy tiklash tartibi orqali hal qiling. SMS-kod va zaxira kodlarini ham maxfiy saqlang.

8. Uni qayerga kiritayotganingizni tekshiring

Hatto kuchli parol ham soxta kirish sahifasiga yozilsa, begona qo‘liga tushishi mumkin. “Akkauntingiz bloklanadi” degan xabardagi havola orqali kirishdan oldin manzilni tekshiring.

Ta’lim platformasi yoki pochtani odatdagi manzil, saqlangan xatcho‘p yoxud rasmiy ilova orqali ochish ma’qul. Kutilmagan parol so‘rovini aniqlashtirishga vaqt ajrating.

9. Parolni xavf tug‘ilganda almashtiring

Kuchli va alohida parolni faqat oy tugagani uchun muntazam o‘zgartirish umumiy xavfsizlik talabi emas. NIST ham dalilsiz davriy almashtirishni majburlashni tavsiya etmaydi.

Ammo parolni boshqa kishi bilib qolsa, soxta sahifaga kiritsangiz yoki xizmat uning oshkor bo‘lganini bildirsa, darhol yangilang. Faqat oxirgi raqamini o‘zgartirmasdan, yangi mustaqil parol yarating.

10. Qo‘shimcha tasdiqlash bilan mustahkamlang

Xizmat imkon bersa, ikki bosqichli yoki ko‘p omilli tasdiqlashni yoqing. Bu paroldan tashqari yana bir tasdiq talab qilib, akkaunt himoyasini kuchaytiradi. O‘zingiz boshlamagan kirish so‘rovini tasdiqlamang va tasdiqlash kodini hech kimga aytmang.

Avvalo elektron pochtangizdan boshlang: u boshqa akkauntlarni tiklash uchun ishlatilishi mumkin. Undagi parol alohidaligini tekshiring, qo‘shimcha tasdiqlashni yoqing va tiklash ma’lumotlarini yangilab qo‘ying.