AI orqali yaratilgan rasm va videolarni tekshirish usullari

Telegram guruhiga hayratlanarli surat yoki taniqli insonning kutilmagan gaplari aks etgan video yuborildi. Tasvir aniq, ovoz tanish, izohlar ostida esa yuzlab odam munosabat bildirmoqda. Bunday paytda ko‘pchilik xabarning rostligini tekshirishdan oldin uni boshqalarga ulashadi.

Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan tasvirlar ishonarli ko‘rinishi mumkin. Shuning uchun rasm yoki videoni ko‘rib, bir qarashdayoq qat’iy xulosa chiqarish qiyin. Tekshirishni tasvirdagi xatolarni qidirish bilan cheklamasdan, uning qayerdan kelgani va qanday mazmunda tarqatilayotganini aniqlashdan boshlash kerak.

Avvalo, manbasini topishga harakat qiling

Tasvirni sizga yuborgan odam uning muallifi bo‘lmasligi mumkin. “Internetdan oldim”, “Hamma joyda tarqalyapti” yoki “Tanishim yubordi” degan javoblar voqeaning haqiqiyligini tasdiqlamaydi.

Dastlabki postni izlang. Uni kim joylashtirgan, qachon e’lon qilgan, surat yoki video qayerda olingan? Muallif izohida “sun’iy intellekt yordamida yaratildi”, “ijodiy tajriba” yoki “sahnalashtirilgan” degan tushuntirish bormi? Ba’zan shunday izoh bilan chiqarilgan tasvir keyinchalik tushuntirishsiz ko‘chirilib, haqiqiy voqea sifatida tarqatiladi.

Masalan, institutga oid favqulodda hodisa tasviri kelsa, uni guruhlarga yuborishdan oldin institutning rasmiy sahifalarini tekshiring yoki mas’ul xodimdan aniqlik kiriting. Xabarning ko‘p tarqalganiga emas, uni tasdiqlaydigan dalillarga qarang.

Rasmning boshqa nusxalarini qidiring

Google Lens orqali suratni yoki uning bir qismini qidirish mumkin. Kompyuterda Chrome brauzeridagi rasm ustiga sichqonchaning o‘ng tugmasini bosib, “Search with Google Lens” bandini tanlash usullaridan biridir. Natijalarda o‘xshash tasvirlar va ular joylashtirilgan sahifalar chiqishi mumkin.

Topilgan sahifalarning sanasi va izohlarini solishtiring. “Bugun yuz berdi” deb yuborilgan surat ancha oldin boshqa voqea haqida e’lon qilingan bo‘lishi mumkin. Shuningdek, uning kesilmagan yoki ustiga yozuv qo‘yilmagan nusxasi qo‘shimcha ma’lumot berishi mumkin.

Videoni tekshirishda ham shu yo‘ldan foydalaning: bino, ko‘cha yoki boshqa ajralib turadigan joy ko‘ringan kadrni to‘xtatib, ekran tasvirini qidiring. Faqat boshlanishidan emas, turli qismlaridan bir necha kadr tanlang. Qidiruvda hech narsa topilmasa, buni tasvirning haqiqiyligi yoki sun’iy yaratilganiga dalil deb qabul qilmang.

Mayda tafsilotlarni kattalashtirib ko‘ring

Suratga umumiy qaraganda sezilmagan nomuvofiqliklar uni kattalashtirganda ko‘rinishi mumkin. Odamlarning qo‘llari, buyumlarni qanday ushlab turgani, ko‘zoynak, taqinchoqlar, yozuvlar va orqa fondagi jismlarga e’tibor bering. Soya va akslar tasvirdagi yorug‘likka mos keladimi? Buyumlarning shakli va joylashuvi mantiqiymi?

Bunday belgilar shubha uyg‘otishi mumkin, ammo sun’iy intellekt yaratgan har bir suratda ular uchrayvermaydi. Tadqiqotchilar ham faqat tasvirning o‘ziga qarab uning kelib chiqishini aniqlash ko‘pincha qiyinligini ta’kidlaydi. Shuning uchun “barmoqlari to‘g‘ri ekan, demak haqiqiy” degan xulosa yetarli emas.

Videoda harakat va ovozni birga kuzating

Shubhali lavhani sekinlashtirib, yuz ifodasi, lab harakati va yuz chetlarini kuzating. Bosh burilganda yuzning ayrim qismlari g‘alati o‘zgaradimi? Ko‘zoynakdagi aks yoki yuzdagi yorug‘lik harakatga mos keladimi? Aytilayotgan gap bilan lab harakati o‘rtasida sezilarli farq bormi? Bular qo‘shimcha tekshiruv uchun sabab bo‘lishi mumkin.

Ovoz bilan tasvirning mos kelmasligi oddiy texnik muammo yoki montaj tufayli ham yuz berishi mumkin. Shu sababli birgina belgiga tayanib videoni soxta deb e’lon qilmang. Taniqli insonning chiqishi bo‘lsa, nutqning to‘liq yozuvini va uning rasmiy sahifasini qidiring. Qisqa parcha gapning asl ma’nosini bermasligi mumkin.

Tekshiruvchi dastur natijasini yakuniy hukm deb olmang

AI yordamida yaratilgan tasvirlarni aniqlashga mo‘ljallangan xizmatlar ham xato qiladi. Ekranda ko‘rsatilgan yuqori foiz tekshiruvni davom ettirishga yordam berishi mumkin, lekin o‘zi alohida isbot bo‘la olmaydi. MIT tadqiqotida ham dastur bergan noto‘g‘ri tavsiya odamlarning xulosasini adashtirishi kuzatilgan.

Ayrim fayllarda Content Credentials deb ataladigan, yaratilish va tahrirlash tarixiga oid ma’lumotlar bo‘ladi. Ular qaysi vositalardan foydalanilganini tushunishga yordam beradi. Biroq bunday ma’lumotning mavjudligi tasvirga qo‘shilgan xabar ham rostligini kafolatlamaydi; uning yo‘qligi ham tasvirning soxtaligini isbotlamaydi.

Dars, taqdimot yoki institut sahifasi uchun tasvir tanlayotganda uning manbasini saqlab qo‘ying. Sun’iy yaratilgan rasmni ko‘rgazmali misol sifatida ishlatsangiz, buni ochiq ko‘rsating. Haqiqiyligi aniqlanmagan lavhani esa voqea dalili sifatida tarqatishga shoshilmang. Ba’zan “hali tekshirilmagan” deb turish noto‘g‘ri xabarni yuzlab odamlarga yetkazishning oldini oladi.