Creative Commons litsenziyalari haqida

Dars uchun taqdimot tayyorlayotganda mos surat, tushunarli sxema yoki foydali maqola topildi. Uni ko‘chirib ishlatish, tarjima qilish yoki institut saytiga joylashtirish mumkinmi? Material yonidagi CC BY, CC BY-SA yoki CC BY-NC kabi belgilar shu savollarga javob beradi.

Creative Commons — mualliflar o‘z asarlaridan boshqalar qanday shartlarda foydalanishi mumkinligini oldindan belgilashiga yordam beradigan litsenziyalar tizimi. Muallif huquqlarini saqlab qoladi, foydalanuvchi esa ko‘rsatilgan shartlarga rioya qilgan holda materialdan foydalanadi.

Masalan, o‘qituvchi o‘zi yaratgan dars ishlanmasini boshqalar tarqatishi va moslashtirishiga ruxsat berishi mumkin. Bunda har bir foydalanuvchidan alohida murojaat kutish o‘rniga tegishli CC litsenziyasini ko‘rsatadi.

Litsenziyadagi harflar nimani anglatadi?

Creative Commons’ning oltita asosiy litsenziyasi to‘rtta shartning turli birikmalaridan tuziladi:

Belgi	Ma’nosi
BY — Attribution	Muallifni tegishli tartibda ko‘rsatish kerak.
SA — ShareAlike	Moslashtirilgan asarni tarqatishda shu yoki litsenziya ruxsat bergan mos shartlar saqlanadi.
NC — NonCommercial	Faqat notijorat foydalanishga ruxsat beriladi.
ND — NoDerivatives	Moslashtirilgan nusxani tarqatishga ruxsat berilmaydi.

Bu belgilarni birga o‘qish kerak. Masalan, BY-NC muallifni ko‘rsatish va notijorat foydalanish shartlarini birlashtiradi.

Oltita asosiy litsenziya

Quyidagi jadval asosiy farqlarni ko‘rsatadi. Amalda materialga biriktirilgan litsenziyaning to‘liq shartlari va versiyasini ham tekshirish lozim.

Litsenziya	Qanday foydalanish mumkin?
CC BY	Muallifni ko‘rsatib, tarqatish va moslashtirish mumkin. Tijoriy foydalanishga ham ruxsat bor.
CC BY-SA	Tarqatish va moslashtirish, jumladan tijoriy foydalanish mumkin. Moslashtirilgan asar shu yoki ruxsat etilgan mos litsenziyada ulashiladi.
CC BY-ND	Muallifni ko‘rsatib, moslashtirilmagan nusxani tarqatish mumkin. Tijoriy foydalanishga ham ruxsat bor.
CC BY-NC	Muallifni ko‘rsatib, faqat notijorat maqsadda tarqatish va moslashtirish mumkin.
CC BY-NC-SA	Faqat notijorat foydalanish mumkin. Moslashtirilgan asar shu yoki ruxsat etilgan mos litsenziyada ulashiladi.
CC BY-NC-ND	Muallifni ko‘rsatib, faqat notijorat maqsadda moslashtirilmagan nusxani tarqatish mumkin.

Demak, barcha CC litsenziyalari bir xil erkinlik bermaydi. Ayniqsa, materialni o‘zgartirish yoki tijoriy loyihaga qo‘shishdan oldin uning turiga qarash zarur.

Muallifni qanday ko‘rsatish kerak?

“Manba: internet” yoki “Google’dan olindi” degan yozuv materialning muallifi va foydalanish shartlarini tushuntirmaydi. Creative Commons tavsiya qiladigan qulay yondashuv — asar nomi, muallif, asl manba va litsenziyani qayd etish. Materialga o‘zgartirish kiritilgan bo‘lsa, buni ham ko‘rsatish kerak.

Masalan, taqdimotdagi rasm ostiga quyidagi shaklda izoh berish mumkin:

“Asar nomi — muallif. Asl manba: [havola]. Litsenziya: CC BY 4.0 [litsenziya havolasi]. O‘zgartirish: izohlar o‘zbekchaga tarjima qilindi.”

Bu namuna haqiqiy material ma’lumotlari bilan to‘ldiriladi. 4.0 litsenziyaning versiyasini bildiradi; asl manbada boshqa versiya berilgan bo‘lsa, aynan o‘shani qayd eting. Izoh muallif sizning ishingizni ma’qullagandek taassurot uyg‘otmasligi kerak.

Tarjima va moslashtirishda nimalarga qaraladi?

Tasavvur qilaylik, ingliz tilidagi o‘quv qo‘llanmasini o‘zbekchaga tarjima qilib, talabalar bilan ulashmoqchisiz. Avval litsenziya moslashtirilgan asarni tarqatishga ruxsat berishini tekshiring. Tarjima odatda moslashtirish hisoblanadi. ND sharti bor materialning tarjimasini tarqatish uchun alohida ruxsat kerak bo‘lishi mumkin.

NC belgisi mavjud bo‘lsa, “ta’limga oid ekan, istalgan joyda ishlatsa bo‘ladi” deb o‘ylamang. Foydalanishning tijoriy yoki notijorat ekanini maqsad va sharoitga qarab baholash kerak. Noaniqlik bo‘lsa, huquq egasidan aniqlik kiritish yoki maqsadingizga mos boshqa material tanlash mumkin.

CC0 nimasi bilan farq qiladi?

CC0 oltita asosiy litsenziyadan alohida vosita. U huquq egasiga qonun imkon bergan darajada mualliflik va tegishli huquqlardan voz kechib, asardan keng foydalanishga yo‘l ochish imkonini beradi. CC0 doirasida muallifni ko‘rsatish sharti qo‘yilmaydi, ammo ilmiy yoki o‘quv ishida manbani qayd etish akademik halollik uchun baribir muhim.

O‘z materialingizni ulashayotganda

Dars ishlanmasi, surat yoki qo‘llanmangizga CC litsenziyasi qo‘yishdan oldin uni litsenziyalash huquqi sizda ekanini tekshiring. Ichiga boshqa muallifning materiali kiritilgan bo‘lsa, uning shartlarini alohida hisobga oling.

Litsenziya tanlashda Creative Commons Chooser vositasidan foydalanish mumkin. Qarorni o‘ylab qabul qiling: belgilangan shartlarga rioya qilib foydalanayotgan odamlarga avval berilgan ruxsatni keyinchalik oddiygina bekor qilib bo‘lmaydi.

Materialni yuklab olayotganda uning asl sahifasi va litsenziya ma’lumotlarini birga saqlash foydali. Shunda taqdimot tayyorlash yoki maqolani saytga joylashtirish paytida foydalanish shartlarini qayta izlashga to‘g‘ri kelmaydi.