Kiberbulling nima va undan qanday himoyalanish mumkin?

Guruhdagi surat ustidan qayta-qayta kulish, haqoratli izohlar yozish yoki inson nomidan soxta sahifa ochish ba’zan «shunchaki hazil» deb oqlanadi. Ammo bunday harakatlar kimnidir kamsitish, qo‘rqitish yoki obro‘siga zarar yetkazishga qaratilgan bo‘lsa, unga jiddiy munosabat bildirish kerak.

Kiberbulling — internet va raqamli aloqa vositalari orqali amalga oshiriladigan, odatda takrorlanuvchi tazyiqdir. U ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar, onlayn o‘yinlar va ta’lim guruhlarida uchrashi mumkin. Yolg‘on ma’lumot tarqatish, tahdidli xabarlar yuborish, uyaltiradigan tasvirlarni joylashtirish yoki boshqa odam nomidan haqoratli yozishmalar olib borish bunga misol bo‘ladi.

Hazil va kamsitishning farqi bor

Do‘stona hazilda tomonlar o‘zini erkin his qiladi. Kimdir ranjiganini aytsa, bunga quloq solinadi. «To‘xtating» degan iltimosga qaramay masxara davom etsa, uni hazil deb qabul qilishga majbur emassiz.

Masalan, talabaning darsdagi xatosini videoga olib, guruhda qayta-qayta tarqatish yoki uning tashqi ko‘rinishini muhokama qilish insonni noqulay ahvolga solishi mumkin. «Hamma kulyapti-ku» degan vaj bunday xatti-harakatni oqlamaydi.

Har qanday kelishmovchilik kiberbulling emas. Fikrga e’tiroz bildirish bilan insonning o‘zini tahqirlashni farqlash kerak. Shu bilan birga, bir martalik jiddiy tahdid yoki shaxsiy ma’lumotni oshkor qilish ham yordam so‘rash uchun yetarli sababdir.

Haqoratga haqorat bilan javob bermang

Jahl ustida yozilgan javob vaziyatni keskinlashtirishi mumkin. Darhol bahsga kirishish yoki o‘zingizni hammaning oldida oqlashga majbur emassiz.

Agar xavfsiz deb hisoblasangiz, «Bu yozishmalar menga yoqmayapti. To‘xtatishingizni so‘rayman», deb qisqa chegarani bildiring. Tahdid bo‘lsa yoki muloqot sizni yanada qiynasa, yozishmani davom ettirmang. Javob bermaslik sizga qilinayotgan tazyiqni ma’qullash degani emas.

O‘chirishdan oldin dalillarni saqlang

Noxush xabarni darhol yo‘qotgingiz kelishi mumkin. Lekin shikoyat qilish uchun nima bo‘lganini ko‘rsatadigan ma’lumotlar kerak bo‘ladi.

Imkon bo‘lsa, quyidagilarni saqlang:

• xabar yoki izohning mazmuni ko‘rinadigan ekran tasviri;

• yuborgan akkaunt nomi va profil havolasi;

• sana, vaqt va material joylashtirilgan sahifa manzili;

• tazyiq takrorlanganini ko‘rsatadigan yozishmalar ketma-ketligi.

Dalillarni ochiq guruhlarga tarqatmang. Ularni yordam beradigan mas’ul shaxsga yoki tegishli xizmatga ko‘rsating. Ayrim platformalarda akkaunt bloklangach, yozishmalarni topish qiyinlashishi mumkin.

Platformaning shikoyat va cheklash vositalaridan foydalaning

Dalillarni saqlagach, haqoratli xabar, post yoki akkaunt ustidan Report — shikoyat qilish funksiyasi orqali murojaat qiling. Sababni vaziyatga mos tanlang: tazyiq, tahdid, soxta akkaunt yoki shaxsiy ma’lumot tarqatilishi.

Zaruratga qarab akkauntni bloklang, ovozsizlantiring yoki muloqotni cheklang. Kimlar sizga yozishi, izoh qoldirishi va sizni guruhlarga qo‘shishi mumkinligini ham tekshiring. Bu sozlamalar nomaqbul aloqani kamaytirishga yordam beradi.

Vaziyatni yolg‘iz hal qilishga urinmang

Ishonadigan do‘st, yaqin inson, tyutor yoki o‘qituvchiga ayting. Institut guruhida sodir bo‘lsa, guruh administratori va tegishli mas’ul xodimga murojaat qiling. Uchrashuvda saqlangan dalillarni ko‘rsatib, qanday yordam kerakligini tushuntiring.

Kiberbulling kayfiyat, uyqu va o‘qishga diqqatni jamlashga ta’sir qilishi mumkin. Qiynalayotgan bo‘lsangiz, psixolog bilan suhbatlashish foydali. Sizga tazyiq o‘tkazilayotgani sizning aybingiz emas.

Jismoniy zarar yetkazish bilan tahdid qilishsa, ta’qib qilishsa yoki xavfsizligingizdan qo‘rqsangiz, xavfsiz joyga o‘ting, yaqinlaringizni xabardor qiling va huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qiling.

Guvoh bo‘lsangiz, tazyiqning tarqalishiga qo‘shilmang

Haqoratli postga kulgi belgisi qo‘yish yoki uni «ko‘rib qo‘y» deb boshqalarga yuborish ham jabrlangan odamning ahvolini og‘irlashtirishi mumkin. Materialni tarqatmang va masxaraga qo‘shilmang.

Unga alohida yozib, yordam taklif qiling: «Buni ko‘rdim. Xohlasang, mas’ul odamga birga murojaat qilamiz». Uni omma oldida voqeani qayta aytib berishga majburlamang. Tinglash va yonida turish ham muhim yordamdir.

Internetdagi tazyiqqa chidash o‘qish yoki muloqot qilishning sharti emas. Dalillarni saqlash, nomaqbul aloqani cheklash va ishonchli yordamga murojaat qilish orqali vaziyatni to‘xtatish choralarini boshlash mumkin.