Phishing (soxta xabarlar)ni qanday aniqlash mumkin?

“HEMIS akkauntingiz bloklanmasligi uchun ma’lumotlaringizni tasdiqlang.” “Stipendiya to‘lovi tayyor, havolaga kiring.” “Shu tanlovda menga ovoz berib yuboring.”

Talabaga tanish tuyuladigan bunday xabarlar ortida fishing hujumi yashiringan bo‘lishi mumkin. Fishing — ishonchli tashkilot yoki tanish inson nomidan murojaat qilib, foydalanuvchini parol, tasdiqlash kodi yoki boshqa maxfiy ma’lumotini berishga, zararli havola yoxud faylni ochishga undaydigan aldov usulidir. U elektron pochta, SMS, messenjer va ijtimoiy tarmoqlarda uchraydi.

Fishingni aniqlashda xabarning ko‘rinishidan tashqari, sizdan nima talab qilinayotganiga ham qarash kerak.

Shoshiltirish va qo‘rqitishga e’tibor bering

Firibgar foydalanuvchiga o‘ylash uchun vaqt qoldirmaslikka urinishi mumkin. “Hisobingiz bugun yopiladi”, “To‘lovni hoziroq tasdiqlang” yoki “Oxirgi imkoniyat” kabi jumlalar odamni shoshilinch harakatga undaydi.

Boshqa xabarlarda esa sovrin, chegirma yoki kutilmagan pul va’da qilinadi. Har ikki holatda ham talabni mustaqil tekshiring. Haqiqiy muammo bo‘lsa, uni xizmatning rasmiy ilovasi yoki odatdagi sayti orqali aniqlashtirish mumkin. FTC ham shubhali xabardagi aloqa ma’lumotlariga tayanmasdan, tashkilot bilan avvaldan ma’lum manzil yoki raqam orqali bog‘lanishni tavsiya qiladi.

Yuboruvchining nomi bilan cheklanib qolmang

Elektron xatda “Institut texnik yordami” deb yozilgani uning haqiqiyligini tasdiqlamaydi. Yuboruvchining to‘liq pochta manzilini ko‘ring. Tashkilot nomidagi kichik o‘zgarishlar, ortiqcha belgilar yoki odatdagidan boshqa manzil tekshiruvga sabab bo‘ladi.

Messenjerda esa tanishingizning surati va ismi turgan akkaunt ham egallab olingan bo‘lishi mumkin. U kutilmaganda kod, pul yoki havolada ovoz berishni so‘rasa, o‘zingiz biladigan raqam orqali bog‘laning. Xabarni yozgan odam siz kutgan savolga javob berolmayotgani yoki qo‘ng‘iroqdan qochayotgani ham ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Havolaning haqiqiy manzilini tekshiring

Xabarda ko‘rsatilgan havola matni bilan ochiladigan manzil bir xil bo‘lmasligi mumkin. Kompyuterda havola ustiga sichqoncha ko‘rsatkichini olib borib, manzilni ochmasdan ko‘rish mumkin. Telefonda esa ilova imkon bersa, havolani bosib ushlab uning manzilini tekshiring.

Domen nomini rasmiy manzil bilan to‘liq solishtiring. Tanish nomning manzil ichida uchrashi yetarli emas. Qisqartirilgan havola yakuniy manzilni yashirishi mumkin; QR-kod ham foydalanuvchini soxta sahifaga olib borishi mumkin.

Manzilni tushunish qiyin bo‘lsa, havolani ochish shart emas. Kerakli xizmatni rasmiy ilova yoki avval saqlangan xatcho‘p orqali oching.

Parol va kod so‘ralayotganiga jiddiy qarang

“Ovoz berish”, “Sovrinni olish” yoki “Talabalikni tasdiqlash” uchun messenjerga kirish kodingizni so‘rashsa, to‘xtang. Bunday kod boshqa qurilmadan akkauntingizga kirishni tasdiqlashi mumkin.

Parol, SMS-kod, autentifikator kodi va zaxira kodlarini xabar orqali yubormang yoki telefon suhbatida aytmang. O‘zingiz boshlamagan kirish bildirishnomasini tasdiqlamang. Soxta sahifa haqiqiy xizmatga juda o‘xshashi mumkin: logotip, ranglar va kirish oynasi uning haqiqiyligini kafolatlamaydi.

Fayl va savodli matn ham xavfsizlik kafolati emas

“Yangi dars jadvali”, “Imtihon savollari” yoki “To‘lov hujjati” nomidagi kutilmagan faylni ochishdan oldin yuborish sababini aniqlang. Hujjat ichidagi havola yoki undagi ko‘rsatmalar ham aldovning bir qismi bo‘lishi mumkin.

Fayl sizdan makroslarni yoqish yoki himoya sozlamalarini o‘chirishni talab qilsa, buni tekshirmasdan bajarmang. Microsoft nima vazifa bajarishini bilmagan makroslarni yoqmaslikni tavsiya qiladi.

Imlo xatolari shubha uyg‘otishi mumkin, ammo xatosiz yozilgan matn ham fishing bo‘lishi mumkin. Sun’iy intellekt vositalari firibgarlarga ravon va ishonarli xabarlar tayyorlashni osonlashtiradi.

Havolani bosib yoki ma’lumot kiritib yuborsangiz

Keyingi harakatni nima sodir bo‘lganiga qarab tanlang:

• Faqat sahifa ochilgan bo‘lsa: uni yoping, ma’lumot kiritmang, fayl yuklamang va so‘ralgan ruxsatlarni bermang.

• Parol yoki kirish kodi berilgan bo‘lsa: ishonchli qurilmadan rasmiy xizmatga kiring, parolni yangilang, noma’lum seanslarni tugating va tiklash sozlamalarini tekshiring. Takror ishlatilgan parollarni ham almashtiring.

• Shubhali fayl yuklab olinib, ishga tushirilgan bo‘lsa: qurilmadan maxfiy akkauntlarga kirishni to‘xtating, xavfsizlik tekshiruvini bajaring va texnik yordamga murojaat qiling. FTC zararli dastur yuklanganidan shubhalanganda himoya dasturini yangilab, tekshiruv o‘tkazishni tavsiya qiladi.

Institut nomidan kelgan fishing haqida texnik mas’ulga xabar bering. Dalil uchun yuboruvchi manzili, vaqt va skrinshotni saqlang; zararli havolani ogohlantirish maqsadida guruhlarga qayta tarqatmang. Akkauntingizdan aldovli xabarlar yuborilgan bo‘lsa, tanishlaringizni boshqa ishonchli kanal orqali ogohlantiring.