Boshqa shaxs nomiga kredit rasmiylashtirish: firibgarlikning huquqiy oqibatlari

Boshqa shaxsning shaxsiy ma’lumotlaridan foydalanib, uning xabari yoki haqiqiy roziligisiz kredit rasmiylashtirish fuqaroning moliyaviy manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin. Ayniqsa, masofaviy bank xizmatlaridan foydalanishda shaxsiy ma’lumotlar, tasdiqlash kodlari va elektron hisoblar xavfsizligiga e’tiborli bo‘lish zarur. Talabalar, professor-o‘qituvchilar va xodimlarning bu boradagi huquqiy savodxonligi firibgarlikning oldini olishda muhim ahamiyatga ega.

Firibgarlar o‘zini bank xodimi yoki boshqa tashkilot vakili sifatida tanishtirib, “hisobingizni himoyalaymiz”, “sizga pul o‘tkaziladi” kabi bahonalar bilan shaxsiy ma’lumotlar va SMS kodlarini olishga urinishi mumkin. Ayrim hollarda esa tanishlik va ishonchdan foydalanib, fuqaroning nomiga kredit rasmiylashtirish hamda mablag‘ni egallash holatlari yuz beradi. Hujjat nusxalarini yoki telefondan foydalanish imkoniyatini begona shaxslarga berish bunday xavfni oshiradi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 168-moddasida aldov yoki ishonchni suiiste’mol qilish orqali o‘zganing mol-mulki yoxud unga bo‘lgan huquqini egallash uchun javobgarlik belgilangan. Boshqa shaxs nomiga kredit olib, mablag‘ni shu yo‘l bilan egallash tegishli jinoyat alomatlari mavjud bo‘lsa, firibgarlik sifatida baholanishi mumkin. Qilmishning holatlariga qarab jarima, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish jazolari qo‘llanishi mumkin. Hujjatlarni qalbakilashtirish yoki qalbaki hujjatdan bila turib foydalanish aniqlansa, Jinoyat kodeksining 228-moddasi bo‘yicha ham javobgarlik masalasi yuzaga kelishi mumkin. Aniq huquqiy baho va jazo sud tomonidan belgilanadi.

Yetkazilgan moddiy zararni qoplash ham muhim huquqiy ahamiyatga ega. Jinoyat kodeksining 168-moddasiga ko‘ra, moddiy zarar qoplangan taqdirda ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish jazolari qo‘llanilmaydi. Biroq bu javobgarlik avtomatik ravishda bekor bo‘lishini anglatmaydi.

Fuqaro kredit shartnomasini o‘z nomidan ongli va ixtiyoriy ravishda tuzib, pulni boshqa kishiga bergan bo‘lsa, o‘sha kishining “kreditni o‘zim to‘layman” degan va’dasi bank oldidagi majburiyatni o‘z-o‘zidan bekor qilmaydi. Fuqarolik kodeksining 744-moddasiga muvofiq, qarz oluvchi kreditni qaytarish va foizlarni to‘lash majburiyatini oladi. Shu bilan birga, har qanday to‘lov kechikishi ham firibgarlik hisoblanmaydi: aldov va jinoiy qasdning mavjudligi dalillar asosida aniqlanadi.

O‘z nomiga ruxsatsiz kredit rasmiylashtirilganini aniqlagan fuqaro kredit tashkilotiga darhol yozma yoki elektron murojaat yuborishi, kreditga e’tiroz bildirishi va tegishli hujjatlar nusxalarini so‘rashi lozim. Ichki ishlar organlariga ariza berish, yozishmalar, SMS xabarlar va to‘lov ma’lumotlarini saqlash ham muhimdir. 2026-yil 21-yanvarda 3759-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan nizomga ko‘ra, onlayn kredit firibgarligi bo‘yicha fuqaroning jabrlanuvchi deb e’tirof etilgani haqidagi tegishli protsessual hujjat kredit tashkilotiga kelib tushgach, nizomda belgilangan hisoblash va undirish to‘xtatiladi. Faqat ariza berishning o‘zi kredit avtomatik bekor qilinishini anglatmaydi.

Firibgarlikdan himoyalanish uchun SMS kodlari, bank ilovasi paroli va elektron raqamli imzo kalitini hech kimga bermaslik kerak. Noma’lum havolalarni ochish, begona shaxs ko‘rsatmasi bilan ilova o‘rnatish yoki kreditni tasdiqlashdan saqlanish zarur. Qo‘shimcha himoya sifatida my.gov.uz portalida kredit bitimini tuzishga taqiq qo‘yish xizmatidan foydalanish mumkin. Shaxsiy ma’lumotlarni ehtiyot qilish, kredit shartlarini tushunib tasdiqlash va shubhali holatda kechiktirmay murojaat etish moliyaviy xavfsizlikni ta’minlashga yordam beradi.