Firibgarlik yo‘li bilan o‘zganing mulkini egallash: qonun oldidagi javobgarlik

Insonlar o‘rtasidagi ishonch savdo-sotiq, xizmat ko‘rsatish va kundalik munosabatlarning muhim asosidir. Biroq ayrim shaxslar ana shu ishonchdan foydalanib, yolg‘on ma’lumot yoki bajarish niyati bo‘lmagan va’dalar orqali boshqalarning mol-mulkini egallashga urinadi. Bunday qilmish jabrlanuvchiga moddiy zarar yetkazishi bilan birga, jamiyatdagi o‘zaro ishonchga ham putur yetkazadi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 168-moddasiga ko‘ra, firibgarlik — aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan o‘zganing mulkini yoxud mulkka bo‘lgan huquqini qo‘lga kiritishdir. Bunda jabrlanuvchi mol-mulkni tashqi tomondan ixtiyoriy topshirgandek ko‘rinsa-da, uning qarori yolg‘on ma’lumot yoki ishonchdan g‘arazli foydalanish ta’sirida shakllangan bo‘ladi.

Aldov ataylab noto‘g‘ri ma’lumot berish, muhim holatlarni yashirish yoki mavjud bo‘lmagan vakolat va imkoniyatlarni bor deb ko‘rsatishda namoyon bo‘lishi mumkin. Masalan, boshidanoq tovar yetkazib berish niyati bo‘lmagan shaxsning soxta taklif bilan pul olishi firibgarlik alomatlarini yuzaga keltirishi mumkin. Do‘stlik, qarindoshlik yoki xizmat munosabatlari ham birovning mulkini aldov bilan egallashni oqlamaydi.

Shu bilan birga, har qanday bajarilmagan va’da, kechiktirilgan to‘lov yoki qaytarilmagan qarz firibgarlik hisoblanmaydi. Shaxsda mulkni aldov bilan egallash niyati uni olishdan oldin mavjud bo‘lganligi aniqlanishi lozim. Keyinchalik yuzaga kelgan moliyaviy qiyinchilik yoki shartnoma bo‘yicha kelishmovchilikning o‘zi jinoyatni isbotlamaydi. Holatga huquqiy baho dalillar asosida beriladi.

Firibgarlik uchun jarima, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish kabi jazolar nazarda tutilgan. Jazo mulkning miqdori, qilmishning takroriyligi, guruh bo‘lib sodir etilishi va boshqa qonuniy belgilarga bog‘liq. Yetkazilgan moddiy zarar to‘liq qoplansa, 168-modda bo‘yicha ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish jazolari qo‘llanilmaydi. Biroq bu jinoiy javobgarlikdan avtomatik ozod bo‘lish degani emas.

O‘zingizni himoya qilish uchun bitim shartlarini tushunarli va yozma shaklda rasmiylashtiring, qarshi tomonning shaxsi hamda vakolatini tekshiring. Shartnoma, tilxat, to‘lov tasdig‘i va yozishmalarni saqlang. Shoshiltirish, tekshiruvdan qochish yoki asossiz kafolatlar berish taklifni sinchiklab o‘rganish uchun sababdir.

Firibgarlikdan shubhalansangiz, mavjud dalillar bilan ichki ishlar organlariga murojaat qiling. Bank orqali pul o‘tkazilgan bo‘lsa, holat haqida bankni ham tezkor xabardor qiling. Huquqiy savodxonlik va tekshirilgan ma’lumotlarga asoslangan qarorlar mulkiy manfaatlaringizni himoya qilishga yordam beradi.