Bezorilik va jamoat tartibini buzish: qonuniy oqibatlarni unutmang

Jamoat tartibiga rioya qilish insonlarning osoyishta yashashi, xavfsiz harakatlanishi va o‘z faoliyatini erkin amalga oshirishi uchun zarurdir. Atrofdagilarni haqorat qilish, ularga tajovuzkor munosabatda bo‘lish yoki mol-mulkka zarar yetkazish boshqalarning huquqlarini buzishi mumkin. Bunday harakatlarning oqibati vaziyatning xususiyatiga qarab ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka olib keladi.

O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 183-moddasida mayda bezorilik uchun javobgarlik belgilangan. Jamoat joylarida uyatli so‘zlar aytish, fuqarolarga haqoratomuz shilqimlik qilish hamda jamoat tartibi va osoyishtalikni buzuvchi shu kabi harakatlar tegishli alomatlar mavjud bo‘lsa, mazkur modda doirasida baholanadi. Qonunda bunday qilmish uchun jarima yoki ma’muriy qamoq nazarda tutilgan bo‘lib, jazo qonuniy shartlar va cheklovlar hisobga olingan holda qo‘llanadi.

Jinoyat kodeksining 277-moddasida esa bezorilikning jinoiy tarkibi nazarda tutilgan. Jamiyatda yurish-turish qoidalarini qasddan mensimaslik urish-do‘pposlash, badanga yengil shikast yetkazish yoki o‘zganing mulkini shikastlash yoxud nobud qilish orqali ancha zarar yetkazish bilan bog‘liq bo‘lsa, jinoiy javobgarlik masalasi yuzaga kelishi mumkin. Guruh bo‘lib harakat qilish, qurol sifatida foydalaniladigan buyumlarni qo‘llash yoki qonunda ko‘rsatilgan boshqa belgilar javobgarlikni og‘irlashtirishi mumkin.

Har qanday bahs yoki kelishmovchilik avtomatik ravishda bezorilik hisoblanmaydi. Harakatning sababi, maqsadi, sodir etilish sharoiti, yetkazilgan zarar va boshqa dalillar tekshiriladi. Shaxsiy kelishmovchilik oqibatidagi tajovuz ham vaziyatga qarab boshqa huquqiy normalar bilan baholanishi mumkin. Shu sababli hodisaga huquqiy malaka berishda uning barcha tafsilotlari muhimdir.

Jinoiy bezorilik uchun tegishli tarkibga qarab jarima, majburiy jamoat ishlari, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish jazolari qo‘llanishi mumkin. Yetkazilgan mulkiy zararni qoplash masalasi ham hal etiladi. “Hazil edi” yoki “jahlim chiqdi” degan izohlar qilmishning huquqiy baholanishini istisno etmaydi. Kechirim so‘rash yoki zararni qoplashning javobgarlikka ta’siri esa qonundagi shartlarga bog‘liq.

Nizoli vaziyatda haqoratga haqorat yoki zo‘ravonlik bilan javob berishdan saqlaning. Imkon bo‘lsa, tortishuvdan chetlaning, xavfsiz joyga o‘ting va mas’ul xodim yoki ichki ishlar organlaridan yordam so‘rang. Guvoh bo‘lsangiz, vaziyatni keskinlashtirmang va xavfli to‘qnashuvga qo‘shilmang. Hodisa joyi, vaqti, guvohlar va mavjud dalillar haqida aniq ma’lumot berish tekshiruvga yordam beradi. Jarohat bo‘lsa, tibbiy yordam olish zarur.

Institutda o‘zaro hurmat, nizolarni muloqot orqali hal etish va ichki tartib qoidalariga rioya qilish xavfsiz muhit yaratadi. Talabalar va xodimlarning murojaatlarini jiddiy qabul qilish, jabrlanganlarni qo‘llab-quvvatlash hamda muammolarni erta hal etish huquqbuzarliklarning oldini olishga xizmat qiladi.