O‘zganing mol-mulkini noqonuniy egallash — javobgarlikka sabab bo‘ladigan qilmish

Har bir inson o‘ziga tegishli mol-mulkdan qonuniy foydalanish va uni himoya qilish huquqiga ega. Boshqa shaxsning buyumi yoki pulini qonuniy asossiz egallash uning mulkiy manfaatlariga zarar yetkazadi. Bunday holatlarda javobgarlik masalasi mol-mulk qanday olingani, shaxsning niyati, yetkazilgan zarar va boshqa sharoitlarga qarab hal etiladi.

Mol-mulkning shaxs qo‘lida turgani uning mulkdor ekanini anglatmaydi. Saqlash, ta’mirlash yoki vaqtincha foydalanish uchun berilgan buyumni o‘z xohishicha sotish, boshqalarga berish yoki o‘zlashtirishga ruxsat mavjud bo‘lmasligi mumkin. Masalan, institut jihozidan xizmat vazifasida foydalanish huquqi uni shaxsiy mulk sifatida tasarruf etish huquqini bermaydi. Ruxsatning maqsadi va chegaralariga rioya qilish zarur.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida mol-mulkni egallash usuliga qarab turli jinoyatlar belgilangan. Yashirin ravishda talon-toroj qilish 169-moddadagi o‘g‘rilik, aldov yoki ishonchni suiiste’mol qilish orqali egallash esa 168-moddadagi firibgarlik sifatida baholanishi mumkin. Shaxsga ishonib topshirilgan yoki uning ixtiyorida bo‘lgan mulkni o‘zlashtirish yoxud rastrata qilish uchun 167-moddada javobgarlik nazarda tutilgan. Har bir modda qo‘llanishi uchun tegishli jinoyat alomatlari aniqlanishi kerak.

Shu bilan birga, har qanday mulkiy kelishmovchilik jinoyat hisoblanmaydi. Qarzni vaqtida qaytarmaslik yoki shartnoma majburiyatini bajarmaslikning o‘zi firibgarlikni isbotlamaydi. Firibgarlikda mol-mulkni aldov orqali egallash niyati uni olishdan oldin mavjud bo‘lgani aniqlanishi lozim. Buyumni adashib olish, egalik huquqi yuzasidan nizo va qasddan noqonuniy egallash holatlari dalillar asosida farqlanadi.

Fuqarolik kodeksining 228-moddasiga ko‘ra, mulkdor o‘z mol-mulkini boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olishga haqli. Vaziyatga qarab sud orqali mulkni qaytarish va yetkazilgan zararni qoplash masalasi qo‘yilishi mumkin. Jinoyat alomatlari mavjud bo‘lsa, jinoiy javobgarlik masalasi ham ko‘rib chiqiladi. Mulkni qaytarish yoki zararni qoplashning javobgarlikka ta’siri qonunda belgilangan shartlarga bog‘liq.

Huquqingiz buzilgan deb hisoblasangiz, mulkning sizga tegishliligini yoki qanday topshirilganini tasdiqlovchi hujjatlar, yozishmalar, cheklar va boshqa ma’lumotlarni saqlang. Talabingizni yozma shaklda bayon etish, huquqshunosdan maslahat olish, zarur hollarda sudga yoki ichki ishlar organlariga murojaat qilish mumkin. Nizoni kuch ishlatish, tahdid qilish yoki boshqa kishining buyumini o‘zboshimchalik bilan olib qo‘yish orqali hal etishga urinmang.

Institutda shaxsiy va xizmat mol-mulkini topshirish-qabul qilishni qayd etish, foydalanish shartlarini oldindan kelishish va inventar hisobini yuritish tushunmovchiliklarni kamaytiradi. O‘zganing mulkiga ehtiyotkor munosabat, kelishuvlarga rioya qilish va nizolarni qonuniy yo‘l bilan hal etish jamoada ishonchni mustahkamlaydi.