Voyaga yetmaganlarni ekspluatatsiyadan himoya qilish — umumiy mas’uliyat

Har bir bola xavfsiz yashash, ta’lim olish, dam olish va sog‘lom rivojlanish huquqiga ega. Uning ishonchi, tajribasizligi yoki qaramligidan foydalanib manfaat ko‘rish ushbu huquqlarga tajovuzdir. Voyaga yetmaganlarni ekspluatatsiyadan himoya qilish ota-onalar, ta’lim muassasalari, ish beruvchilar, davlat organlari va jamiyatning birgalikdagi mas’uliyatidir.

Ekspluatatsiya faqat og‘ir mehnatga majburlash bilan cheklanmaydi. Bolani jinsiy maqsadlarda ishlatish, tilanchilikka yoki boshqa g‘ayriijtimoiy harakatlarga jalb etish, odam savdosi va uning rivojlanishiga tahdid soladigan majburlash ham xavfli ko‘rinishlardir. Bunday holatlar ko‘chada, oilada, ish joyida yoki internet orqali yuzaga kelishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasining “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni ekspluatatsiyani bolalarga nisbatan zo‘ravonlik shakli sifatida belgilaydi. Mehnat kodeksi esa o‘n sakkiz yoshga to‘lmaganlarni zararli, xavfli va ularning sog‘lig‘i hamda ma’naviy rivojlanishiga ziyon yetkazishi mumkin bo‘lgan ishlarga jalb etishni taqiqlaydi. Javobgarlik qilmishning xususiyati va qonunda belgilangan alomatlarga qarab aniqlanadi.

Voyaga yetmaganning har qanday mehnati ekspluatatsiya degani emas. Qonuniy bandlikda yoshga oid talablar, tegishli rasmiylashtirish, ish vaqti va xavfsizlik kafolatlari bajarilishi kerak. Ota-onaning roziligi ham qonunda taqiqlangan ishga jalb etishni qonuniy qilib qo‘ymaydi. Mehnat bolaning ta’limi va salomatligiga zarar yetkazmasligi lozim.

Bolaning darslarni muntazam qoldirishi, kuchli charchashi, jarohatlar, qo‘rquv yoki ayrim shaxslar bilan muloqotni yashirishi e’tibor talab qilishi mumkin. Uning pulini boshqa birov olib qo‘yishi yoki ketishiga to‘sqinlik qilinishi ham xavf belgisidir. Bularning har biri ekspluatatsiyani avtomatik isbotlamaydi, ammo vaziyatni ehtiyotkorlik bilan o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi.

Bola yordam so‘rasa, uni ayblamasdan tinglang va gapini jiddiy qabul qiling. Tafsilotlarni qayta-qayta aytishga majburlamang, bajara olmaydigan mutlaq maxfiylik va’dasini bermang. Xavf tug‘dirayotgan shaxs bilan mustaqil yuzlashtirish o‘rniga, ichki ishlar organlari yoki bolalarni himoya qilishga vakolatli xizmatlarga xabar bering. Bevosita xavfda xavfsizlik va tibbiy yordam birinchi o‘rinda turadi.

Shaxsiy ma’lumotlarni faqat yordam ko‘rsatish uchun zarur shaxslarga yetkazing. Bolaning tasviri va boshidan kechirganlarini ommaga tarqatmang. Ishonchli kattalar va mutaxassislarning hamkorligi himoyani kuchaytiradi. Ekspluatatsiya uchun javobgarlik bolada emas, uni sodir etgan shaxslardadir.