Insonni noqonuniy faoliyatga majburlash: tahdid va bosimga qarshi kurash

Insonni qo‘rqitish, shantaj qilish yoki qaramligidan foydalanib noqonuniy faoliyatga majburlash uning erkinligi va xavfsizligiga tajovuzdir. Bunday bosim oilaviy, xizmat yoki boshqa munosabatlarda, shuningdek internet orqali yuzaga kelishi mumkin. “Aytganimni qilmasang, siringni ochaman” yoki “Yaqinlaringga zarar yetkazaman” kabi tahdidlar jiddiy munosabatni talab qiladi.

Majburlash o‘g‘rilik qilish, soxta hujjat tayyorlash, noqonuniy buyum tashish yoki jinoiy mablag‘larni o‘tkazishga yordam berishni talab qilishda namoyon bo‘lishi mumkin. Ba’zan avval kichik xizmat so‘ralib, keyinchalik inson uning oldingi harakatlari bilan qo‘rqitiladi. Qarzdorlik, ishga yoki turar joyga qaramlik ham bosim vositasi sifatida ishlatilishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 41¹-moddasi jismoniy yoki ruhiy majburlash yoxud qo‘rqitish holatlarini tartibga soladi. Agar bunday ta’sir oqibatida shaxs o‘z harakatlarini yoki harakatsizligini boshqara olmagan bo‘lsa, qonunda ko‘rsatilgan zarar yetkazish jinoyat hisoblanmaydi. Bu masala tahdidning mazmuni va hodisaning aniq sharoitlari asosida aniqlanadi.

Shaxs o‘z harakatlarini boshqarish imkoniyatini saqlab qolgan bo‘lsa, javobgarlik masalasi oxirgi zarurat qoidalari hisobga olinib hal etiladi. Bunda xavfning haqiqiyligi, uni boshqa yo‘l bilan bartaraf etish imkoniyati va yetkazilgan zarar kabi holatlar muhim. Demak, “meni majburlashdi” degan izoh ham, tashqaridan qaraganda qilmishda qatnashilganining o‘zi ham vaziyatga to‘liq huquqiy baho bermaydi.

Tahdid ostida qolgan bo‘lsangiz, avvalo xavfsizligingizni ta’minlashga harakat qiling. Imkon bo‘lsa, xavfsiz joyga o‘ting va ichki ishlar organlariga murojaat qiling. Majburlayotgan shaxs bilan yolg‘iz uchrashish, uni fosh etish bilan qo‘rqitish yoki mustaqil ravishda “dalil yig‘ish” uchun topshirig‘ini bajarish xavfni oshirishi mumkin.

Mavjud yozishmalar, tahdidli xabarlar, talablar va hodisa vaqtini xavfsiz sharoitda saqlang. Agar biror harakat allaqachon sodir etilgan bo‘lsa, bosim qanday boshlanganini va nimalar talab qilinganini advokatga tushuntiring. Yordam olishni yangi noqonuniy topshiriqlarni bajarish bilan kechiktirmang. Majburlayotgan shaxsning “endi yordam so‘ray olmaysan” degan gapiga ishonmang.

Voyaga yetmaganlar bunday vaziyatda xavfsiz va ishonchli katta kishiga murojaat qilishi kerak. Bosim yaqin insondan kelayotgan bo‘lsa, boshqa ishonchli kattani tanlash muhim. Jabrlanuvchini ayblamasdan tinglash, xavfsizligini ta’minlash va huquqiy yordamga yo‘naltirish noqonuniy majburlashga qarshi kurashning muhim qismidir.