Mol-mulkka qasddan zarar yetkazish: huquqiy javobgarlik va oqibatlar

O‘zganing mol-mulkini hurmat qilish qonuniy va axloqiy majburiyatdir. Jahl ustida birovning telefonini sindirish, avtomobiliga shikast yetkazish, derazani buzish yoki ta’lim muassasasidagi jihozlarni ishdan chiqarish moddiy yo‘qotish va huquqiy javobgarlikka olib kelishi mumkin. Buyumning shaxsga, tashkilotga yoki davlatga tegishli ekanligi unga zarar yetkazishni oqlamaydi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasida o‘zganing mulkini qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish uchun javobgarlik belgilangan. Moddaning asosiy tarkibida zarar qonunda nazarda tutilgan ancha miqdorni tashkil etishi talab qilinadi. Shuning uchun har qanday tirnalish yoki buzilish avtomatik ravishda ushbu modda bo‘yicha jinoyat hisoblanmaydi. Holatga qarab ma’muriy javobgarlik va fuqarolik tartibida zararni qoplash masalasi ham yuzaga kelishi mumkin.

Mulkni nobud qilish odatda buyumning foydalanishga yaroqsiz holga kelishini, zarar yetkazish esa uning qiymati yoki foydalanish imkoniyati pasayishini anglatadi. Qilmishni baholashda shaxsning qasdi, zarar miqdori, sodir etish usuli va boshqa holatlar tekshiriladi. Tasodifiy shikastlanish bilan ataylab buzish huquqiy jihatdan bir xil baholanmaydi, biroq tasodifiy zarar ham barcha hollarda qoplash majburiyatini istisno qilmaydi.

Qonunda jarima, majburiy jamoat ishlari va axloq tuzatish ishlari, og‘irlashtiruvchi holatlarda esa ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish nazarda tutilgan. Atrofdagilar uchun xavfli usuldan foydalanish yoki ko‘p miqdorda zarar yetkazish javobgarlikni kuchaytirishi mumkin. Ayniqsa, yong‘in chiqarish kabi harakatlar mol-mulk bilan birga inson hayoti va sog‘lig‘iga ham xavf tug‘diradi.

Jazo masalasidan tashqari, jabrlanuvchi yetkazilgan zararni qoplashni talab qilishga haqli. Zarar miqdorini asoslashda buyumga oid hujjatlar, ta’mirlash hisob-kitoblari va zarur baholash natijalari muhim bo‘lishi mumkin. 173-moddaga ko‘ra, moddiy zarar uch karra miqdorda qoplansa, ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish qo‘llanilmaydi. Bu javobgarlik avtomatik bekor bo‘lishini anglatmaydi.

Mol-mulkingizga zarar yetkazilgan bo‘lsa, xavfsiz sharoitda uning holatini qayd eting, mavjud foto, video va yozishmalarni saqlang. Huquqbuzarlik alomatlari mavjud bo‘lsa, ichki ishlar organlariga murojaat qiling. Ta’mirlash zarur bo‘lganda xarajatlarni tasdiqlovchi hujjatlarni ham saqlab qo‘ying.

Kelishmovchilikni birovning buyumini buzish orqali hal qilish muammoni og‘irlashtiradi. Ta’lim muassasasi jihozlari, kutubxona kitoblari va umumiy foydalanishdagi mulkka ehtiyotkor munosabatda bo‘lish esa barchaning manfaatini himoya qiladi.