Kamsitish, haqorat va ta’qib: huquqiy madaniyat va o‘zaro hurmat

Insonning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish sog‘lom jamiyatning muhim asosidir. Millati, jinsi, tili, e’tiqodi yoki boshqa shaxsiy xususiyatlari sababli kishini kamsitish, tahqirlash va bezovta qilish o‘zaro ishonchni yemiradi. Ta’lim muassasasida, ish joyida va internetdagi muloqotda har bir inson hurmatli munosabatga loyiq.

Kamsitish, haqorat va ta’qib bir-biriga yaqin ko‘rinsa-da, huquqiy jihatdan turlicha baholanadi. Kamsitish huquq va imkoniyatlarni asossiz cheklashda, haqorat sha’n va qadr-qimmatni beodoblik bilan qasddan tahqirlashda namoyon bo‘lishi mumkin. Istalmagan takroriy muloqot, kuzatish va xavotir uyg‘otuvchi bezovtalik esa ta’qib belgilarini yuzaga keltirishi mumkin.

O‘zbekiston qonunchiligida teng huquqlilikni buzish va haqorat uchun tegishli javobgarlik belgilangan. Mehnat kodeksi mehnat va mashg‘ulotlar sohasida kamsitishni taqiqlaydi. Shu bilan birga, ishning kasbiy talablari yoki alohida himoyaga muhtoj shaxslarga berilgan qonuniy kafolatlar bilan bog‘liq asoslangan farqlar kamsitish hisoblanmaydi.

Har qanday tanqid, kelishmovchilik yoki yoqimsiz fikr avtomatik ravishda haqorat degani emas. Qilmishning mazmuni, ifoda shakli, qasdi va boshqa holatlar hisobga olinadi. Ayrim holatlar ma’muriy, qonunda belgilangan shartlarda esa jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin. “Hazillashdim” degan izohning o‘zi tahqirlovchi harakatni oqlamaydi.

O‘zaro hurmat fikr bildirishdan voz kechish emas. E’tirozni shaxsning o‘ziga emas, aniq harakat yoki natijaga qaratish, kamsituvchi laqab va umumlashtirishlardan tiyilish muhim. Guruhda bir kishini muntazam masxara qilish, uning ustidan kulishni rag‘batlantirish yoki tahqirlovchi materiallarni tarqatish ruhiy bosimni kuchaytiradi.

Bunday holatga duch kelsangiz, xavfsiz bo‘lsa, nomaqbul muomalani to‘xtatishni aniq bildiring. Biroq xavf tug‘dirayotgan shaxs bilan yuzlashishga majbur emassiz. Yozishmalar, e’lonlar, hodisa sanasi va guvohlar haqidagi ma’lumotlarni saqlang. Vaziyatga qarab muassasa rahbariyati, Davlat mehnat inspeksiyasi, ichki ishlar organlari yoki sudga murojaat qilish mumkin.

Guvoh sifatida kamsituvchi muomalani qo‘llab-quvvatlamang va jabrlanuvchini ayblamang. Uning shaxsiy ma’lumotlarini oshkor qilmasdan yordamga yo‘naltiring. Bevosita tahdid bo‘lsa, xavfsizlikni birinchi o‘ringa qo‘ying. Huquqiy madaniyat boshqalarning chegaralarini hurmat qilish, o‘z so‘zlari uchun mas’ul bo‘lish va huquqlarni qonuniy yo‘l bilan himoya qilishda namoyon bo‘ladi.