Pora berish va pora olish: qonuniy javobgarlik va jamiyatga zarar

Pora evaziga masala hal qilish ayrimlarga tezkor yo‘l bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Aslida esa bunday kelishuv qonuniy tartiblarni buzadi, teng imkoniyatlarni cheklaydi va adolatga ishonchni susaytiradi. Poraxo‘rlik tufayli qarorlar bilim, mehnat yoki qonuniy huquq asosida emas, noqonuniy manfaat ta’sirida qabul qilinadi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 210-moddasi pora olish, 211-moddasi esa pora berish uchun javobgarlikni belgilaydi. Mazkur moddalar davlat organi, davlat ishtirokidagi tashkilot yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi mansabdor shaxsining xizmat mavqeyi bilan bog‘liq harakatni bajarishi yoki bajarmasligi evaziga noqonuniy moddiy manfaat berish va olishni nazarda tutadi.

Pora faqat naqd pul emas. Moddiy qimmatliklar yoki mulkiy manfaat ham pora predmeti bo‘lishi mumkin. Uni “sovg‘a”, “minnatdorchilik” yoki “ish bitirish haqi” deb atash huquqiy mazmunini o‘zgartirmaydi. Shu bilan birga, har qanday sovg‘a avtomatik ravishda pora hisoblanmaydi: shaxsning maqomi, manfaatning maqsadi va xizmat harakati bilan bog‘liqligi tekshiriladi.

Pora beruvchi ham javobgarlikka tortilishi mumkin. Manfaatni vositachi orqali yetkazish javobgarlikdan chetda qolish yo‘li emas; vositachilik uchun ham alohida javobgarlik mavjud. Qilmish holatiga qarab jarima, ozodlikni cheklash, ozodlikdan mahrum qilish va boshqa qonuniy choralar qo‘llaniladi. Og‘irlashtiruvchi belgilar jazoga ta’sir ko‘rsatadi.

211-moddada pora so‘rab tovlamachilikka uchragan shaxs uchun maxsus ozod qilish shartlari belgilangan. Buning uchun u sodir etilgan jinoiy harakatlar haqida 30 sutka ichida ixtiyoriy arz qilishi, chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lishi va jinoyatni ochishda faol yordam berishi kerak. Bu qoida har qanday pora bergan shaxs xabar berishi bilan avtomatik ozod qilinadi degani emas. Bunday vaziyatda murojaatni kechiktirmasdan, advokat yordamini olish muhim.

Noqonuniy to‘lov talab qilinsa, uning rasmiy asosini aniqlashtiring va mavjud yozishmalarni saqlang. Vakolatli huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yoki Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligiga murojaat qiling. Mustaqil ravishda pul topshirish yoki “ushlash” tadbirini tashkil etmang. Murojaatda shaxsan bilgan faktlaringizni aniq bayon qiling.

Ta’limdagi baho, ishga qabul qilish yoki xizmat ko‘rsatish natijasi pul evaziga belgilanmasligi kerak. Har bir noqonuniy kelishuv halol insonlarning imkoniyatlariga zarar yetkazadi. Poraxo‘rlikka qarshi turish — qonuniy tartibni tanlash va o‘z manfaatini boshqalarning huquqlari hisobiga hal qilmaslikdir.