O‘zgalarning akkauntiga ruxsatsiz kirish — qonunbuzarlik

Elektron pochta, ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar va ta’lim platformalaridagi akkauntlarda shaxsiy yozishmalar, hujjatlar hamda boshqa muhim ma’lumotlar saqlanadi. Ularga egasining roziligisiz yoki boshqa qonuniy asossiz kirish shaxsiy hayot daxlsizligi va yozishmalar maxfiyligiga tajovuz qilishi mumkin. Raqamli muhitda ham har bir insonning shaxsiy chegaralari va huquqlari hurmat qilinishi lozim.

Birovning parolini bilish, telefonidan vaqtincha foydalanish yoki umumiy kompyuterda uning akkaunti ochiq qolganini ko‘rish undan foydalanishga ruxsat berilganini anglatmaydi. Tanishlik, do‘stlik yoki qarindoshlik ham shaxsiy yozishmalarni yashirincha o‘qish uchun asos bo‘lmaydi. Akkauntdan foydalanish imkoniyati bilan undan foydalanish huquqi o‘rtasidagi farqni anglash muhimdir. 

Ruxsatsiz kirish oqibatida yozishmalarni nusxalash, ma’lumotlarni o‘chirish, parolni almashtirish yoki akkaunt egasi nomidan xabar yuborish jiddiy zarar keltirishi mumkin. “Hazil qilmoqchi edim”, “faqat tekshirib ko‘rdim” yoki “hech qanday pul olmadim” kabi izohlar qilmishga huquqiy baho berishni istisno etmaydi. Bunda shaxsning harakatlari, aybi, maqsadi va yuz bergan oqibatlar tekshiriladi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 278²-moddasida kompyuter axborotidan qonunga xilof ravishda, ya’ni ruxsatsiz foydalanish uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Mazkur modda qo‘llanishida ruxsatsiz foydalanish axborotning yo‘q qilinishi, to‘sib qo‘yilishi, o‘zgartirilishi, nusxalanishi yoki qo‘lga kiritilishiga yoxud tizim ishining buzilishiga sabab bo‘lgani kabi qonunda belgilangan alomatlar aniqlanadi. Shuning uchun har bir holat alohida baholanadi. Tegishli shartlarga qarab jarima, muayyan huquqdan mahrum qilish, axloq tuzatish ishlari, og‘irlashtiruvchi holatlarda esa ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish jazolari qo‘llanishi mumkin. 

Akkaunt egasi yordam so‘rab kirishga ruxsat bergan bo‘lsa ham, bu ruxsatning chegaralariga rioya qilish kerak. Masalan, texnik muammoni bartaraf etishga berilgan ruxsat shaxsiy yozishmalarni ko‘rish yoki fayllarni o‘ziga ko‘chirib olishga avtomatik huquq bermaydi. Begona akkaunt tasodifan ochilib qolsa, uning mazmunini tekshirishni davom ettirmasdan, egasiga yoki mas’ul xodimga xabar berish lozim.

Himoyalanish uchun har bir akkauntga alohida, uzun parol o‘rnating va ikki bosqichli tasdiqlashni yoqing. SMS kodlari hamda tiklash kodlarini boshqalarga bermang. Ulangan qurilmalar va faol seanslarni tekshirib turing, umumiy kompyuterda ish tugagach akkauntdan chiqing. Parolni bilgan odam ham qo‘shimcha himoyasiz akkauntga kirib ketmasligi uchun ko‘p omilli tasdiqlash muhimdir.

Begona kirish aniqlansa, xavfsiz qurilmadan parolni almashtiring, noma’lum seanslarni tugating va tiklash ma’lumotlarini tekshiring. Kirish haqidagi bildirishnomalar, yozishmalar va skrinshotlarni saqlang. Xizmatning rasmiy yordam bo‘limiga, zarur hollarda ichki ishlar organlariga murojaat qiling. Institut jamoasida o‘z akkauntini himoyalash va boshqalarning raqamli huquqlarini hurmat qilish xavfsiz ta’lim muhitining muhim shartidir.