Jinoyatga sheriklik: birovning topshirig‘i bilan sodir etilgan qilmish uchun javobgarlik

“Men faqat aytilgan ishni bajardim”, “Bu mening fikrim emas edi”, “Do‘stim yordam so‘ragandi” kabi izohlar sodir etilgan jinoyat uchun javobgarlikni o‘z-o‘zidan istisno qilmaydi. Inson boshqa shaxsning iltimosi yoki topshirig‘ini bajarayotganda ham o‘z harakatining mazmuni va oqibatlarini anglab, qonun doirasida ish tutishi lozim.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga ko‘ra, ikki yoki undan ortiq shaxsning qasddan jinoyat sodir etishda birgalashib qatnashishi jinoyatda ishtirokchilik hisoblanadi. Jinoyatni bevosita bajaruvchi bilan birga uni tashkil etgan, sodir etishga undagan yoki amalga oshirishga yordam bergan shaxslar ham javobgarlikka tortilishi mumkin.

Sheriklik faqat o‘zganing mol-mulkini olib qo‘yish yoki jabrlanuvchiga bevosita zarar yetkazish bilan cheklanmaydi. Jinoyat sodir etilishini bilgan holda vosita berish, to‘siqlarni bartaraf etish yoki jinoyat yo‘li bilan olingan buyumlarni yashirishga oldindan va’da berish ham yordamchilik sifatida baholanishi mumkin. Masalan, o‘g‘rilik qilayotgan tanishiga ataylab kuzatuvchilik qilish shunchaki do‘stona yordam hisoblanmaydi.

Bunda shaxsning jinoiy maqsaddan xabardorligi va qasddan qo‘shgan hissasi muhim ahamiyatga ega. Biror kishini tanish, hodisa joyida tasodifan bo‘lish yoki jinoyat maqsadini bilmasdan oddiy xizmat ko‘rsatishning o‘zi sheriklikni anglatmaydi. Har bir holatda shaxsning nima bilganligi, nimani ko‘zlaganligi va qanday harakat qilganligi dalillar asosida aniqlanadi.

Jinoiyligi oldindan ayon bo‘lgan buyruq yoki topshiriqni bajarish ham javobgarlikdan ozod qilmaydi. Topshiriqni rahbar, tanish yoki boshqa nufuzli shaxs bergan bo‘lsa ham, uning mavqeyi qilmishni qonuniy qilib qo‘ymaydi. Tahdid yoki majburlash mavjud bo‘lsa, uning shaxs o‘z harakatlarini boshqarish imkoniyatiga ta’siri qonunda belgilangan tartibda baholanadi.

Javobgarlik va jazo sodir etilgan jinoyat, shaxsning roli, ishtirok darajasi hamda boshqa holatlarga qarab belgilanadi. Barcha ishtirokchilarga bir xil jazo tayinlanishi shart emas. Shu bilan birga, “asosiy ishni boshqasi bajardi” degan vaj ongli ravishda ko‘rsatilgan jinoiy yordamni oqlamaydi.

Shubhali topshiriqqa duch kelsangiz, uning maqsadini aniqlashtiring va noqonuniy harakatda qatnashishga rozi bo‘lmang. Tahdid bo‘lsa, xavfsizligingizni birinchi o‘ringa qo‘ying, mavjud yozishmalarni saqlang va huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qiling. Zarur hollarda advokatdan huquqiy yordam oling. Do‘stlik, itoatkorlik yoki tez daromad va’dasi qonunni buzishga sabab bo‘lmasligi kerak.