Kiberjinoyatchilikka qarshi kurash: har bir foydalanuvchining raqamli mas’uliyati

Internet ta’lim olish, muloqot qilish, bank xizmatlaridan foydalanish va kundalik vazifalarni bajarish imkoniyatlarini kengaytirdi. Shu bilan birga, shaxsiy ma’lumotlarni egallash, akkauntlarga ruxsatsiz kirish, onlayn firibgarlik va zararli dasturlar orqali zarar yetkazish xavfi ham mavjud. Kiberjinoyatchilikning oldini olishda tashkilotlarning himoya tizimlari bilan bir qatorda, har bir foydalanuvchining kundalik odatlari ham muhim o‘rin tutadi.

Raqamli mas’uliyat, avvalo, o‘z hisoblari va qurilmalarini himoyalashdan boshlanadi. Har bir muhim akkaunt uchun uzun va takrorlanmaydigan paroldan foydalanish, parollarni ishonchli parol boshqaruvchisida saqlash hamda mavjud bo‘lsa, ikki bosqichli yoki ko‘p omilli tasdiqlashni yoqish tavsiya etiladi. Tasdiqlash kodlarini boshqalarga bermaslik va o‘zingiz boshlamagan kirish so‘rovlarini tasdiqlamaslik zarur. Bunday choralar begona shaxsning akkauntga kirishini qiyinlashtiradi. cisa.gov

Shubhali xabarlarga ehtiyotkor munosabat ham muhimdir. “Hisobingiz bloklanadi”, “sizga pul tushdi” yoki “rahbarning shoshilinch topshirig‘i” kabi murojaatlar foydalanuvchini tekshirmasdan harakat qilishga undashi mumkin. Hatto tanish kishining akkauntidan yuborilgan havola yoki pul so‘rovini ham boshqa aloqa usuli orqali tekshirish lozim. Akkaunt egallab olingan bo‘lishi mumkinligi sababli, jo‘natuvchining nomi yoki surati xabarning haqiqiyligini kafolatlamaydi.

Telefon va kompyuter dasturlarini o‘z vaqtida yangilash, ilovalarni rasmiy manbalardan o‘rnatish va ularga berilayotgan ruxsatlarni tekshirish xavfni kamaytiradi. Muhim o‘quv, ilmiy va xizmat hujjatlarining himoyalangan zaxira nusxalarini saqlash ham foydalidir. Umumiy kompyuterda ish tugagach, akkauntdan chiqish va parolni qurilmada saqlab qolmaslik kerak. Kiberxavfsizlik bo‘yicha rasmiy tavsiyalarda ham dasturlarni yangilash, kuchli parollar va shubhali fayllarga ehtiyotkorlik asosiy choralar sifatida ko‘rsatiladi. CISA

Raqamli mas’uliyat boshqalarning huquqlarini hurmat qilishni ham anglatadi. Birovning akkauntiga ruxsatsiz kirishga urinish, yozishmalarini ko‘rish yoki shaxsiy ma’lumotlarini asossiz tarqatishdan tiyilish zarur. O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 15-apreldagi “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi O‘RQ-764-son Qonuni ushbu sohadagi munosabatlarni tartibga soladi. Foydalanuvchi o‘ziga berilgan kirish huquqidan faqat ruxsat etilgan maqsad va doirada foydalanishi lozim. lex.uz

Akkauntga begona shaxs kirgani yoki ma’lumotlar oshkor bo‘lgani sezilsa, rasmiy tiklash vositalari orqali xavfsiz qurilmadan parolni almashtirish, noma’lum seanslarni tugatish va tiklash ma’lumotlarini tekshirish kerak. Hodisaga oid xabarlar va skrinshotlarni saqlang. Moliyaviy xavf bo‘lsa bankka, xizmat akkaunti zararlansa institutning mas’ul mutaxassisiga, jinoyat alomatlari mavjud bo‘lsa ichki ishlar organlariga murojaat qiling. Akkauntingizdan boshqalarga soxta xabar yuborilgan bo‘lsa, ularni ogohlantiring.

Institut talabalari, professor-o‘qituvchilari va xodimlari uchun raqamli xavfsizlik o‘quv hamda xizmat faoliyatining bir qismidir. Xavfli holatni vaqtida bildirish, ma’lumotlarni ehtiyot qilish va xavfsizlik qoidalariga rioya etish butun jamoaning himoyasiga hissa qo‘shadi.