Mansab vakolatini suiiste’mol qilish: qonun ustuvorligi va javobgarlik

Mansab vakolati shaxsiy ustunlik emas, qonun doirasida vazifa bajarish uchun berilgan mas’uliyatdir. Rahbar yoki mansabdor shaxsning qarorlari fuqarolar huquqlari, tashkilot faoliyati va jamoat manfaatlariga ta’sir qiladi. Shu sababli vakolatdan foydalanish qonuniy, asoslangan va xolis bo‘lishi kerak.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 205-moddasida hokimiyat yoki mansab vakolatini suiiste’mol qilish uchun javobgarlik belgilangan. Modda davlat organi, davlat ishtirokidagi tashkilot yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi mansabdor shaxsining vakolatlaridan qasddan foydalanishi natijasida fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga ko‘p miqdorda zarar yoki jiddiy ziyon yetkazilishini nazarda tutadi.

Vakolatni suiiste’mol qilish bilan uning doirasidan chetga chiqish farqlanadi. Suiiste’molda mavjud vakolatdan noqonuniy foydalanish baholansa, 206-moddada qonun bilan berilgan vakolat chegarasidan tashqaridagi harakatlarni qasddan sodir etish nazarda tutiladi. Har ikki holatda shaxsning maqomi, vakolatlari, harakatlari va oqibatlar tekshiriladi.

Har qanday xato, bahsli qaror yoki xizmatdagi kelishmovchilik avtomatik ravishda mansab jinoyati hisoblanmaydi. Jinoiy javobgarlik uchun qonunda belgilangan barcha alomatlar isbotlanishi lozim. Holatga qarab intizomiy, ma’muriy yoki boshqa javobgarlik masalasi ham yuzaga kelishi mumkin. Pora olinmaganining o‘zi esa vakolatdan foydalanish qonuniy bo‘lganini anglatmaydi.

Qonunda jarima, muayyan huquqdan mahrum qilish, majburiy jamoat ishlari, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish kabi jazolar nazarda tutilgan. Qilmishning oqibatlari va og‘irlashtiruvchi belgilar jazo tanlashga ta’sir qiladi. Mansabdor shaxsning lavozimi javobgarlikdan himoya vositasi bo‘la olmaydi.

Huquqbuzarliklarning oldini olish uchun vakolatlar aniq belgilanishi, qarorlar hujjatlashtirilishi va ularning asoslari tekshirilishi muhim. Ta’lim muassasasida ishga qabul qilish, mablag‘ sarflash, xaridlar va boshqa boshqaruv jarayonlarida ochiq mezonlar hamda nazorat adolatni mustahkamlaydi. Shaxsiy manfaat qarorning xolisligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lsa, masala belgilangan tartibda ko‘rib chiqilishi kerak.

Huquqlaringiz buzilgan deb hisoblasangiz, qaror nusxasi, yozishmalar va boshqa mavjud ma’lumotlarni saqlang. Vaziyatga qarab yuqori turuvchi organ, tegishli ichki nazorat tuzilmasi, prokuratura yoki sudga murojaat qiling. Korrupsiya alomatlari bo‘lsa, Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligiga ham xabar berish mumkin. Qonun ustuvorligi vakolat egasidan ham qonunga bo‘ysunishni talab qiladi.