Talonchilik va bosqinchilik: zo‘ravonlik bilan bog‘liq jinoyatlardan ogoh bo‘ling

Talonchilik va bosqinchilik o‘zganing mol-mulkini egallashga qaratilgan jinoyatlar bo‘lib, ayrim holatlarda insonning sog‘lig‘i va hayotiga ham xavf tug‘diradi. Ularning huquqiy farqini bilish, xavfli vaziyatda shaxsiy xavfsizlikni ustun qo‘yish va o‘z vaqtida yordam so‘rash muhimdir. Talabalar hamda xodimlarning bu boradagi xabardorligi xavfsiz ta’lim muhitini mustahkamlashga xizmat qiladi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 166-moddasiga ko‘ra, talonchilik o‘zganing mulkini ochiqdan-ochiq talon-toroj qilishdir. Bunda jinoyatni sodir etayotgan shaxs uning harakati jabrlanuvchi yoki boshqalarga ayon ekanini anglagan holda mulkni egallaydi. Talonchilik zo‘rlik ishlatilmasdan ham sodir etilishi mumkin. Hayot va sog‘liq uchun xavfli bo‘lmagan zo‘rlik yoki shunday zo‘rlik tahdidi esa ushbu moddaning alohida belgisidir.

Jinoyat kodeksining 164-moddasida bosqinchilik uchun javobgarlik belgilangan. Bosqinchilik o‘zganing mol-mulkini talon-toroj qilish maqsadida hujum qilib, hayot yoki sog‘liq uchun xavfli zo‘rlik ishlatish yoxud shunday zo‘rlik bilan qo‘rqitishni anglatadi. Demak, talonchilik va bosqinchilikni farqlashda mulkning ochiq egallanishi bilan birga, hujum, zo‘rlik va tahdidning xususiyati ham baholanadi.

Qonunda bu jinoyatlar uchun jiddiy jazolar nazarda tutilgan. Talonchilikning tegishli tarkibiga qarab axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish qo‘llanishi mumkin. Bosqinchilik uchun esa ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilangan. Guruh bo‘lib sodir etish, qurol ishlatish, xonaga noqonuniy kirish va boshqa qonuniy belgilar tegishli moddalar doirasida og‘irroq javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin. Aniq huquqiy malaka va jazo ish holatlari asosida belgilanadi.

Hujum yoki mulkni tortib olish xavfi yuzaga kelganda, avvalo, hayotingiz va sog‘lig‘ingizni asrang. Buyumni saqlab qolish uchun o‘zingizni qo‘shimcha xavfga qo‘ymang, hujumchini quvishga yoki xavfli to‘qnashuvga kirishishga urinmang. Imkon bo‘lsa, odamlar bor xavfsiz joyga o‘ting va yordam chaqiring. Guvohlar ham yordam berishda o‘zlari va boshqalarning xavfsizligini hisobga olishi kerak.

Xavfsiz joyga chiqqach, ichki ishlar organlariga imkon qadar tez xabar bering. Voqea joyi va vaqti, hujumchilarning soni, tashqi belgilari, ketgan yo‘nalishi hamda olingan buyumlar haqida esingizda qolgan ma’lumotlarni ayting. Taxminlarni aniq ko‘rgan holatlaringizdan ajrating. Jarohat yoki sog‘liq bilan bog‘liq shikoyat bo‘lsa, tibbiy yordam oling. Mavjud hujjatlar, fotosuratlar va boshqa dalillarni saqlang.

Oldini olish uchun yoritilgan yo‘nalishlarni tanlash, atrofga e’tiborli bo‘lish va qimmatbaho buyumlarni zaruratsiz namoyish qilmaslik tavsiya etiladi. Biroq ehtiyot chorasi ko‘rilmagani jinoyatni oqlamaydi. Institutda jabrlangan insonni ayblamasdan qo‘llab-quvvatlash, uning maxfiyligini hurmat qilish va tegishli yordamga yo‘naltirish muhimdir.