Tovlamachilik va pul undirish: tahdidga duch kelsangiz, huquqlaringizni biling

Pul yoki mol-mulk berishga majburlash maqsadida qo‘rqitish insonning xavfsizligi, mulkiy manfaatlari va erkin qaror qabul qilishiga tajovuz qiladi. Tahdid yuzma-yuz, telefon orqali yoki internetda bildirilishi mumkin. Bunday vaziyatda yolg‘iz qolmaslik, xavfsizlikni ta’minlash va huquqiy yordamga murojaat qilish muhimdir. Jabrlanuvchi o‘zini yoki yaqinlarini himoya qilish uchun yordam so‘rashga haqli.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 165-moddasida tovlamachilik uchun javobgarlik belgilangan. Jabrlanuvchiga yoki uning yaqinlariga zo‘rlik ishlatish, mulkini shikastlash, axborot resursini egallash yoki to‘sib qo‘yish, sir saqlanishi lozim bo‘lgan ma’lumotlarni oshkor qilish yoxud sharmanda qiladigan uydirmalarni tarqatish bilan qo‘rqitib mulkiy talab qo‘yish mazkur modda doirasida baholanishi mumkin.

Tovlamachilik faqat naqd pul talab qilish bilan cheklanmaydi. Mol-mulkni topshirish, mulkiy huquqdan voz kechish yoki boshqa mulkiy manfaat berishga majburlash ham tegishli alomatlar mavjud bo‘lsa, shu jinoyat tarkibiga kirishi mumkin. Masalan, pul berilmasa buyumni buzish yoki yaqin kishiga zarar yetkazish bilan qo‘rqitish jiddiy huquqiy baholashni talab qiladi.

Shu bilan birga, qonuniy qarzni qaytarishni so‘rash yoki sudga murojaat qilish niyatini bildirishning o‘zi tovlamachilik emas. Talabning asosi, tahdid mazmuni va boshqa holatlar tekshiriladi. Haqiqiy qarz mavjudligi ham zo‘ravonlik yoki boshqa noqonuniy harakatlarni oqlamaydi. Qarzdorlikka oid nizolar qonuniy tartibda hal qilinishi lozim.

165-moddada qilmishning tegishli tarkibiga qarab ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish jazolari nazarda tutilgan. Takroriylik, oldindan til biriktirgan guruh tomonidan sodir etish, talab qilingan mulkning miqdori va boshqa qonuniy belgilar og‘irroq javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin. Aniq huquqiy malaka va jazo dalillar hamda ish holatlari asosida belgilanadi.

Tahdidga duch kelganda, avvalo, hayotingiz va sog‘lig‘ingizni asrang. Xavfli uchrashuvga yolg‘iz bormang, qarshi tahdid yoki kuch ishlatish bilan vaziyatni keskinlashtirmang. Imkon bo‘lsa, xavfsiz joyga o‘ting va huquqni muhofaza qiluvchi organlarga tezkor xabar bering. Xavfsiz sharoitda yozishmalar, ovozli xabarlar, telefon raqamlari, profil ma’lumotlari, talab qilingan summa va voqea vaqtini saqlang. Dalil yig‘ish uchun o‘zingizni xavfga qo‘ymang.

Ichki ishlar organlariga murojaat qilish uchun pul berilganini yoki tahdid amalga oshganini kutish shart emas. Arizada kim, qachon, qanday talab va tahdid bildirganini tushuntiring, mavjud dalillarni taqdim eting. Pul allaqachon berilgan bo‘lsa ham, murojaat qilish mumkin. Mustaqil ravishda “ushlash” yoki pul topshirish tadbirini tashkil etishga urinmang.

Institut talabalari va xodimlari ishonchli yaqin inson, advokat, psixolog yoki mas’ul xodimdan yordam so‘rashi mumkin. Bunday ko‘mak huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat o‘rnini bosmaydi. Jabrlanuvchini ayblamaslik, uning maxfiyligini hurmat qilish va xavfsiz yordam olishiga ko‘maklashish jamoaning muhim vazifasidir.